|Wednesday, January 22, 2020
You are here: Home » संपादकिय / अग्रलेख » त्रस्त करिती तप्त उन्हाच्या झळा

त्रस्त करिती तप्त उन्हाच्या झळा 

हवामान बदल आणि तापमानवाढीच्या संकटाखाली आज संपूर्ण जग संत्रस्त होत चालले आहे. एका बाजूला शीतलहरीचे संकट तर दुसऱया बाजूला तप्त उन्हाच्या झळा सजीवमात्रांचे जग हैराण करत आहे. अरबी सागराच्या किनारपट्टीवरती वसलेले गोवा राज्य दमट हवामानाला सामोरे जात असून, गेल्या काही वर्षांपासून तापमानवाढीच्या संकटामुळे इथल्या लोकांचे जगणे असहय़ झालेले आहे. सध्या गोव्यात हिवाळा असतानाही दिवसभर उन्हाच्या तप्त झळा माणसांबरोबर समस्त प्राणीमात्रांचे जीवन हैराण करू लागलेले आहे. कालो, जत्रोत्सवाच्या महिन्यात कडाक्याच्या थंडीपासून बचाव करण्यासाठी लोक शेकोटी पेटवायचे, परंतु आज थंडीच विस्मृतीत जाण्याच्या वाटेवर आहे. मोसमी पावसाळय़ाचे निरोप घेणे लांबल्याने त्याचा फटका शेतकऱयांना बसलेला आहे. महाराष्ट्र आणि कर्नाटकात अवकाळी पावसाने तिथल्या शेतकऱयांच्या हातातोंडाशी आलेला अन्नाचा घास हिरावून घेतलेला आहे. या समस्येच्या एकंदर पार्श्वभूमीवर आज महाराष्ट्र, कर्नाटकातही बऱयाच ठिकाणी तप्त उन्हाच्या झळा सजीवांना त्रास देत आहेत. ज्या ठिकाणी अरबी सागर आहे तेथे तप्त उन्हांबरोबर हवेतला दमटपणा लोकांचे जगणे असहय़ करू लागलेला आहे.

पराकोटीच्या उष्माघातामुळे पिके अपयशी ठरू लागलेली आहेत. उष्माघातामुळे हायपोथर्माची समस्या निर्माण होऊन त्याने मृत्यूमुखी पडणाऱयांची संख्या वाढत चाललेली आहे. उष्म्यापासून मुक्तता मिळावी म्हणून कृत्रिमरित्या वातानुकूलित यंत्रणेचा वापर वाढत चाललेला असून, त्यामुळे विजेचा वापर वाढत असल्याने, वीजपुरवठा असहय़ ताणापायी खंडित होण्याच्या प्रमाणात वृद्धी होत चालली आहे. उष्म्यामुळे जंगलांना आगी लागण्याचे प्रमाणही वाढत असून, त्यामुळे वृक्षवेली, पशुपक्षी यांचा नैसर्गिक अधिवास संकटग्रस्त होत चाललेला आहे. उष्णता आणि सूर्यप्रकाश यांचे मानवी शरीरावर दुष्परिणाम जाणवत आहेत. आपल्या सरासरी तापमानात जेव्हा पाच डिग्री सेल्सिअसने वाढ होते, तेव्हा तप्त उन्हाच्या झळा दुष्परिणाम उद्भवण्यास कारणीभूत ठरतात. इ.स. 1900 साली ए. टी. बरोवस यांना वाढत्या तापमानाचे संकट तीव्र होत असल्याची जाणीव झाली. उष्माघातात आबालवृद्धांबरोबर आजारी लोकांना आरोग्याच्या असंख्य समस्यांना सामोरे जावे लागत असल्याचे स्पष्ट होऊ लागले. उष्माघातामुळे हात, पाय सुजण्याचे, पोटात जळजळ, सतत घाम येण्याच्या प्रमाणात वाढ होऊन आरोग्याची समस्या जटिल होऊ लागलेली आहे. उष्माघातामुळे मधुमेह व हृदयविकार आदी रुग्णांना बऱयाच समस्यांना सामोरे जावे लागते. पश्चिम किनारपट्टीवरील गावात उष्णता, दमटपणा आणि तप्त उन्हामुळे सजीवमात्रांचे जीवन संकटग्रस्त झालेले आहे.

अमेरिका खंडात उष्माघाताने बऱयाचदा हाहाकार माजलेला आहे. 1992 आणि 2001 मध्ये उष्माघाताने अमेरिकेतल्या असंख्य लोकांचे जगणे त्रस्त केलेले आहे. गेल्या काही वर्षांपासून अमेरिकेत दरवर्षी सरासरी चारशेजण उष्माघातात मृत्यूमुखी पडत असल्याचे स्पष्ट झालेले आहे. उन्हाळा आला की दरवर्षी अमेरिकेत 6,200 लोकांना उष्माघात आणि तत्सम आजारांमुळे इस्पितळात दाखल करावे लागते. 2003 साली युरोपातल्या बऱयाच राष्ट्रात उष्माघाताने अक्षरशः थैमान घातले होते आणि त्यात 80 हजार लोक मृत्यूमुखी पडल्याचे उघडकीस आलेले आहे. यापूर्वी अमेरिकेतल्या शिकागो शहरात उष्माघातामुळे उद्भवलेल्या आजारातून 739 लोक  मरण पावले होते. जून 2015 मध्ये उष्माघातामुळे पाकिस्तानातल्या कराची शहराचा पारा बराच चढला होता आणि त्यात सुमारे 2000 लोक मरण पावले होते. जून 2015 मध्ये कराचीत तापमान 49 डिग्री सेल्सिअस झाले होते. उष्माघाताची समस्या जगाला गेल्या अर्धशतकापासून सतावत असली तरी आज उष्माघातामुळे मृत्यूमुखी आणि आजारी पडणाऱयांची संख्या बरीच वाढलेली आहे. उष्माघाताप्रमाणे दुसऱया बाजूला शीतलहरीचा प्रकोप मानवी समाजाला सतावत असून त्यातही मृत्यू पावणाऱयांची संख्याही लक्षणीय झालेली आहे.

आपला देश उष्ण कटिबंध प्रदेशात येत असून, इथल्या किनारपट्टीवरच्या प्रदेशाला एका बाजूला अरबी समुद्र आणि दुसऱया बाजूला असलेल्या बंगालच्या उपसागरामुळे वाढत्या उष्णतेबरोबर दमटपणामुळे सजीवमात्रांचे जगणे असहय़ होऊ लागलेले आहे. यंदाच्या मे महिन्याच्या मध्यापासून ते जूनच्या मध्यापर्यंत उष्माघाताचा कहर चालू होता. भारत आणि पाकिस्तान या दोन्ही देशात यंदा उष्माघातापायी मनुष्यहानीबरोबरच अन्य प्राणीमात्रांचे जीवन संकटात सापडलेले होते. भारत आणि पाकिस्तानात जेव्हापासून उष्माघाताची नोंद करण्यास प्रारंभ झाला तेव्हापासून यंदाच्या मे मध्यापासून ते जून मध्यापर्यंतचा कालखंड सर्वाधिक उष्ण असल्याचे स्पष्ट झालेले आहे. हवामानात उष्णता, दमटपणा वाढत असल्याने त्याचे दुष्परिणाम भोगण्याची पाळी बऱयाच ठिकाणच्या सर्वसामान्यांवरती प्रकर्षाने आलेली आहे. इतकी वर्षे तामिळनाडूतल्या राजधानी चेन्नई शहराला पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा करणारा तलाव कोरडा पडला. राजस्थानातल्या चुरू येथे तर तापमानाने 50.8 डिग्री सेल्सिअसचा टप्पा गाठला होता. यावरून यंदाच्या उन्हाळय़ात उष्णतेची लाट किती प्रखर होती याची कल्पना येते. आपल्या देशातच नव्हे तर जगातल्या बऱयाच ठिकाणी उष्णतेच्या लाटेने थैमान घातलेले आहे.

आज महासागर गरम होऊ लागले आहे. मोठय़ा प्रमाणात नैसर्गिक वृक्षाच्छादन नष्ट होऊ लागले आहे. जलस्रोतांचे बाष्पीकरण होण्याची प्रक्रिया गतिमान झाल्याने, लहरी पर्जन्यवृष्टी, ढगफुटीसारखे प्रकार माणसांचे जगणे संकटग्रस्त करू लागले आहे. नदीनाले, तलाव कोरडे पडू लागले आहेत आणि त्यामुळे पेयजल आणि सिंचनाची समस्या सर्वत्र वाढू लागली आहे. दिवसेंदिवस देशाचा बराच भाग दुष्काळाची शिकार होऊ लागला आहे. उष्णतेच्या लाटेच्या संकटाला सामोरे जाण्यासाठी आपल्या देशात अपवादात्मक पूर्वतयारी करण्यात आलेली आहे आणि त्यामुळे धरणे, पाटबंधाऱयांची लक्षणीय संख्या असूनही सिंचनाच्या पाण्याअभावी ते कोरडे पडण्याची पाळी आलेली आहे. पिण्याचे पाणी दिवसेंदिवस जलस्रोतांतून गायब तसेच प्रदूषित होण्याचे प्रमाणही वाढत चाललेले आहे ही चिंतेची बाब आहे.

उष्णतेच्या लाटेचे दुष्परिणाम आपल्या केवळ निसर्ग आणि पर्यावरणावर होत नसून, त्याचे सामाजिक आणि मानसिक परिणामही प्रकर्षाने जाणवत आहेत. उष्णतेने जेथे कहर माजलेला आहे तेथे हिंसक गुन्हेगारी कृत्यांचे प्रमाण वाढत चालले आहे. मानसिक ताणतणावात झालेल्या वाढीपायी जगण्यात निरुत्साहीपणा जाणवल्याने आत्महत्यांची संख्या वाढत चाललेली आहे. उष्माघातामुळे काम करण्याच्या क्षमतेरवरही दुष्परिणाम दिसू लागलेले आहेत. सामाजिक जातीय कलहही वाढत चाललेले आहेत. उष्माघाताच्या या समस्येचे निराकरण करण्यासाठी नैसर्गिक वृक्षाच्छादनाचे, वाहत्या जलस्रोतांचे संवर्धन आणि संरक्षण करण्याची नितांत गरज आहे. हवामानात उद्भवणाऱया परिवर्तनाचा आम्ही कानोसा घेऊन, प्राधान्यक्रमाने त्याला सामोरे जाण्याची सिद्धता केली नाही तर त्याचे दुष्परिणाम आमच्या अस्तित्वावर घाला घालतील.

Related posts: